..... دانش بومی - فرآیند تغییرات كلان شهرهای ایران


دانش بومی موتور توسعه پایدار
درباره وبلاگ:

آرشیو:

طبقه بندی:

آخرین پستها :

صفحات جانبی:

نویسندگان:

آمار وبلاگ:


Admin Logo themebox

فرآیند تغییرات كلان شهرهای ایران

نوشته شده توسط:admin
سه شنبه 1393/11/28-13:58

     فرآیند تغییرات كلان شهرهای ایران

در ایران کلان شهرها را می توان اساساً مولود مدرنیته به شمار آورد، اگر شروع  مدرنیته را در کشور ایران « نوسازی» و به تبع آن « اصلاحات ارضی » و برنامه های جانبی آن بدانیم. پس از این جریان بود که به تدریج شهرهای ایران به سمت تغییرات گوناگون رفتند. این تغییرات در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، جمعیتی و شیاسی- نهادی  در خصوص کلان شهرهای ایران قابل بررسی است.

در حقیقبت كلان شهر شدن نقش مضاعفی است كه شهر، همراه با گسترش و «یگانه» كردن استقرار های شهری حول و یا محدوده نفوذ خود ، به دست می آورد.  از این رو ، این  اهمیت و یا میزان تحقق نقش « كلان شهر »  ، « مادر شهر» ویا « متروپل» بودن یك شهر با  درجه « یگانگی»  ، اندازه كمی وكیفی روابط وپیوندهای متقابل میان اجزای آ ن، ارتباط دارد و هم چنین قابل سنجش و ارز یابی است . این برخلاف چیزی است که ما کلان شهر شدن یک شهر را ، مرهون و نتیجه زیاد شدن جمعیت آن شهر بدانیم. با این حال نباید از نظر دور داشت که در جریان کلان شهر شدن ، نباید اهمیت تأثیر میزان جمعیت شهر نادیده گرفته شود. اما هنگامی كه جمعیت شهر افزایش می یابد  و درمقابل یگانگی وتوسعه روابط متقابل میان شهر مورد بحث و استقرارهای شهری واقع در قلمرو كلان شهری اش  ناچیز    است.  

در کشورهای در حال توسعه، بر خلاف روند كلان شهر شدن درجوامع توسعه یافته ،  كه با  انقلاب صنعتی و در نتیجه گسترش روابط شهر و روستا ونهایتاً  تثبیت وتوسعه شبكه شهرها ، در همه ابعاد اقتصادی، اجتمایی ، سیاسی ـ نهادی ،  فیزیكی،  اتفاق افتاد ، در این کشورها كه عمدتاً گذشته ای مستعمراتی داشته وتحت سلطه اقتصادی ، سیاسی وفرهنگی غرب بوده  و برخی به صور دیگری هنوز در سیطره امپریالیستی این کشورها قرار دارند. می توان گفت :  روند كلان شهر شدن درابتدا ، درشرایط سلطه اقتصادی و سیاسی و یا درعمل با غیبت نسبی و تأثیر بسیار ناچیز توسعه صنعتی به وقوع پیوست .  در این كشورها ،  در مراحل ابتدایی روند كلان شهرشدن ، قطب و یا قطب های اصلی این جوامع ،  افزایش جمعیت بخش شهری ، عامل اصلی گسترش شهری بود . در واقع نیروی محركه ای كه قطب های اصلی را به كلان شهر شدن سوق  داد ، عمدتاً افزایش جمعیت شهری بوده است .  عدم تناسب میان رشد جمعیت و یا افزایش جمعیت شهری و توسعه صنعتی ، یكی از ویژگی های  سا ختاری مهم توسعه نیافته هاست . ویژگی ای كه در ادبیات  توسعه  نیافتگی سال های 60 و 70  میلادی  تحت عنوان هایی چون:  شهر نشینی شتابان ،  پیشی گرفتن شهر نشینی از توسعه صنعتی ، مكروسفالی اوربان و تعابیر دیگری از این قبیل مطرح  شده اند . از این رو،  توجه به رشد جمعیت، پویا ئی ، و سپس نحوه توزیع و توزیع مجدد مداوم آن ، در قالب  جابجایی های جمعیتی در قلمرو ملی را بایستی ازتمام جهات مورد بررسی قرار داد.

در این جا به چند نکته و مسئله اشاره می شود.  اول:  روند رشد گیاهی جمعیت و سپس جابجایی آن در قلمرو ملی  در قالب مهاجرت های عمد تاً از روستا به شهر،  در ایران تا حد زیادی همانند پویایی و نحوه تحقق آن در جوامع توسعه نیافته است . ازآن جمله  كشورهای خاور میانه ، خاور دور ، شمال آفریقا ،  آامریكای مركزی و جنوبی  و یا كلیه كشورهایی كه یا سابقه استعماری داشته و یا اگر مستقیماً به طور كامل مستعمره نبودند اما در نهایت ، در تقسیم كار جهانی به دلایل تاریخی تحت سلطه اقتصادی سیاسی نظام سرمایه داری غرب قرار گرفته اند ، را می توان نام برد .  در اغلب این كشورها وضع به صورتی است كه  تا اوایل قرن گذ شته ، رشد جمعیت ناچیز وكمتر از یك در صد بوده است . در آن دوره رشد جمعیت در ایران حدود  6 /0 در صد و یا كشور برزیل در امریكای جنوبی 7 /0  در صد برآورد شده است .  در این سال ها در اكثر جوامع گفته شده ، در عین حال كه میزان زاد ولد بالاست ، با این حال درمقابل مرگ ومیر به خصوص اطفال ، به سبب فقدان حداقل امكانات بهداشتی وتندرستی نیز بسیار بالا بوده است ،  بنابراین به همین دلیل، رشد جمعیت از در صد بالایی برخوردار نبوده است  .  پس از این سال ها  یا سال های دهه 30 میلادی  به بعد، با بهبود هر چند بسیار محدود شرایط بهداشتی وسایر تغییرو تحولات  مرگ ومیر ، به تدریج  كاهش یافت ، ولی   زاد ولد ، كماكان با در صد بالایی‌،  ادامه داشت . بدین ترتیب باكاهش تدریجی مرگ ومیر ، شتاب رشد جمعیت به آرامی  رو به فزونی  نهاد  تا این كه درسال های میانی دهه 40 میلادی، درصد افزایش جمعیت در برخی از این جوامع ، قریب به 2 درصد درسال بود.  پس از          سال های  پایان جنگ دوم جهانی رشد جمعیت در این كشورها باز هم افزایش یافت و حتی درسال های دهه 50 و 60 قرن بیستم از مرز  3 درصد هم گذشت . به موازات این رشد جمعیت كه سا ل های اوج آن  دهه های 60  و70 میلادی بود ،  شهرنشینی در این جوامع‌ ،‌‌ كه اغلب بیش از 80 در صد جمعیت آن ها  قبل از آن،  روستا نشین بودند ، با در صدی بیش از در صد رشد گیاهی جمعیت ، در جریان بود .

      از دهه 70 میلادی در اكثر این كشورها ( البته با چند سالی اختلاف بایكدیگر) به سبب افزایش شهر نشینی ،  و علاوه بر آن تأثیر كم و بیش  سیاست های مربوط به كنترل و جلوگیری از افزایش جمعیت ،  به تدریج  شتاب رشد جمعیت منفی شد ، چنان كه در صد رشد جمعیت در غالب این جوامع به كمتر از دو در صد درسال كاهش یافت .  اینک در صد رشد جمعیت ،  به عنوان مثال در برزیل 3/1درصد در ایران و تركیه بین 5 /1 تا 2 درصد ، است.  درسایر جوامع توسعه نیافته ، كه ازنظر میزان توسعه با كشور ایران كم وبیش شبیه اند ، وضع به همین منوال است .

 شاید بتوان چنین اذعان کرد که از ابتدای شتابگیری گسترش تهران و یا از شهریور 1320 تا اوایل سال های 40 نیروی محركه گسترش تهران بیشتر و یا عمدتاً حاصل  رشد جمعیت  و در نتیجه جابجایی جمعیت از روستا به شهر است . جابجایی ای كه معمولاً  به علت عدم توسعه و ركود همه جانبه بخش روستایی به وقوع  پیوست . اما ، این جابجایی بیشتر به صورت دفع جمعیت از روستابوده است .  یا  به بیانی دیگر ، در ایران در جابجایی های فوق، امكانات و یا فرضاً مازاد بر انباشتی ، نظیر بسط و توسعه شهرنشینی در غرب ، از روستا به شهر و یا ازبخش كشاورزی به بخش های صنعت وخدمات ، انتقال نیافت و یا حتی وضع مانند كشورهای توسعه نیافته ای كه  اقتصادی مبتنی بر كشت صادراتی داشتند ،  كه عواید حاصله از كشت صادراتی توسط اربابان و صاحبان عواید صادراتی درشهرهای بزرگ بكار گرفته شد ، نیز نبود. در حال حاضر با توجه  به وضعیت اقتصادی ،  اجتماعی وبه ویژه سیاسی ای كه تحت چنین شرایطی به وجود می آید ،  بایستی نحوه  شكل گیری اجزای ساختارهای مختلف شهر را از نظر كمی وكیفی مورد ارزیابی قرار داد . یعنی اگر از روستا امكانا ت چندانی  به شهر انتقال نیافت ، طبیعی است كه ساختار های شهری ، بسیار  محدود ی كه به وجود می آمدند ، ربط چندانی  با تقویت یگانگی شهر با شبكه فضائی استقرارهای شهری و روستایی  كشور، نداشته باشند. بنابراین،  در درون شهرهم روند مداوم  ساختارگیری ، دگرگونی ساختاری ، نه تنها پویایی لازم  را كسب نكرد  ، بلكه به طور مستمر ساختارهای شهری در همه زمینه ها دچار « فوق كاربرد» و یا كاربرد درحد اشباع  بوده اند .  از این رو ، شاید بتوان گفت،  در طی آن سال ها ، چگونگی گسترش شهر ، تابع منافع اقتصادی و سیاسی ای بوده است كه ، قاعد تاً  در چنین وضعیتی  می توانست وجود داشته باشد . به تعبیری دیگر،  وضعیتی كه از یك طرف جمعیت شهر به علت مهاجرت  به مركز افزایش می یافت  و از طرف دیگر  توسعه ای متناسب با نیازهای این جا بجایی ها، به علت تداوم سلطه اقتصادی سیاسی،  به وقوع نمی پیوست .  در طی آن     سال ها،  عمده ترین فعالیتی كه در امرنحوه  شكل گیری گسترش شهر تهران تعیین كننده بود ، به فعالیت  بنگاه های معاملات املاك  ، محدود می گردید.  بنگاه هایی كه ،  بارونق دادن به بازار  تفكیك درحال تقسیم  زمین های بایر و باغات  شرق وغرب و شمال و جنوب تهران بودند.  در واقع و در عمل  گویی شكل گیری و تعیین چگونگی گسترش شهر  به آن ها سپرده شده بود .  هم زمان و همراه با این تغییر وتحولات  به تدریج مشكل  مسكن نیز ، با توجه  به  شرایطی که بیان شد، رونق وسیع خرید وفروش زمین، ( حتی گاهی بدون رؤیت ملك مورد معامله ، زمین های معروف به « ندید»)  در حال شكل گیری  بود. مسئولین امور مربوط به توسعه شهر وتأمین مسكن وسایر تسهیلات  شهری ،  بسیار ناتوان  ، فاقد امكانات لازم بوده و بیشتر به رتق فتق  امور اداری روزمره خود مشغول بودند  تا این که به            چاره اندشی آگاهانه جهت رفع و یا تعد یل مشكلاتی كه روز به روز فزونی می یافت، بپردازند. در اثر فشار هایی كد در بخش مسكن وجود داشت ، به ویژه مسكن كارمندان دولت ، گاه گاهی در سطحی محدود  اقداماتی صورت می گرفت ، از این دسته می توان به : احداث مجموعه هایی نظیر  واحد های مسكونی در محله  چهارصد دستگاه  در شرق تهران و یا بعدها با همان نیت و طرز تفكر مجموعه های دیگری نظیر كوی كن و بهجت آباد و برخی مجموعه های مسكونی های دیگری كه درمناطق غربی و جنوبی تهران ایجاد شدند، اشاره کرد.   درواقع با ادامه همین تفكر و سیاست گذاری ها بود كه درسال های اخیر  شهرهای جدید  ساخته شدند . درآن سال ها علاوه بر احداث محله های مسكونی ،  نظیر چهارصد دستگاه ، چون احداث واحدهای ساخته شده ، همانند احداث شهرهای جدید در سال های اخیر،  همراه بامشكلات و بعضاً عدم استقبال  بود ، دستگاه اجرائی ، به جای ساخت واحد های مسكونی ،  در مواردی مبادرت به تفكیك زمین های بایر اطراف شهر نموده و آن زمین ها را ،  با بهای کمی به كارمندان برخی ادارات دولتی ،  وا گذار نمود  . از آن  جمله  زمین های  یوسف آباد كه در ان زمان به قطعات 200 و400 متری تفكیك شده و از قرار متر مربعی  20 تا 40 ریال به كارمندان ادارات ، به ویژه  وزارت فرهنگ آن زمان ، واگذار شد.

کامل مطالب در این جا



نظرات() 
تاریخ آخرین ویرایش:چهارشنبه 1393/11/29 21:35

نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.


شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Mobile Traffic | سایت سوالات