تبلیغات
دانش بومی
  • تازه ترین مطالب:
آخرین مطالب
فرآیند تغییرات كلان شهرهای ایران

     فرآیند تغییرات كلان شهرهای ایران

در ایران کلان شهرها را می توان اساساً مولود مدرنیته به شمار آورد، اگر شروع  مدرنیته را در کشور ایران « نوسازی» و به تبع آن « اصلاحات ارضی » و برنامه های جانبی آن بدانیم. پس از این جریان بود که به تدریج شهرهای ایران به سمت تغییرات گوناگون رفتند. این تغییرات در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، جمعیتی و شیاسی- نهادی  در خصوص کلان شهرهای ایران قابل بررسی است.

در حقیقبت كلان شهر شدن نقش مضاعفی است كه شهر، همراه با گسترش و «یگانه» كردن استقرار های شهری حول و یا محدوده نفوذ خود ، به دست می آورد.  از این رو ، این  اهمیت و یا میزان تحقق نقش « كلان شهر »  ، « مادر شهر» ویا « متروپل» بودن یك شهر با  درجه « یگانگی»  ، اندازه كمی وكیفی روابط وپیوندهای متقابل میان اجزای آ ن، ارتباط دارد و هم چنین قابل سنجش و ارز یابی است . این برخلاف چیزی است که ما کلان شهر شدن یک شهر را ، مرهون و نتیجه زیاد شدن جمعیت آن شهر بدانیم. با این حال نباید از نظر دور داشت که در جریان کلان شهر شدن ، نباید اهمیت تأثیر میزان جمعیت شهر نادیده گرفته شود. اما هنگامی كه جمعیت شهر افزایش می یابد  و درمقابل یگانگی وتوسعه روابط متقابل میان شهر مورد بحث و استقرارهای شهری واقع در قلمرو كلان شهری اش  ناچیز    است.  

در کشورهای در حال توسعه، بر خلاف روند كلان شهر شدن درجوامع توسعه یافته ،  كه با  انقلاب صنعتی و در نتیجه گسترش روابط شهر و روستا ونهایتاً  تثبیت وتوسعه شبكه شهرها ، در همه ابعاد اقتصادی، اجتمایی ، سیاسی ـ نهادی ،  فیزیكی،  اتفاق افتاد ، در این کشورها كه عمدتاً گذشته ای مستعمراتی داشته وتحت سلطه اقتصادی ، سیاسی وفرهنگی غرب بوده  و برخی به صور دیگری هنوز در سیطره امپریالیستی این کشورها قرار دارند. می توان گفت :  روند كلان شهر شدن درابتدا ، درشرایط سلطه اقتصادی و سیاسی و یا درعمل با غیبت نسبی و تأثیر بسیار ناچیز توسعه صنعتی به وقوع پیوست .  در این كشورها ،  در مراحل ابتدایی روند كلان شهرشدن ، قطب و یا قطب های اصلی این جوامع ،  افزایش جمعیت بخش شهری ، عامل اصلی گسترش شهری بود . در واقع نیروی محركه ای كه قطب های اصلی را به كلان شهر شدن سوق  داد ، عمدتاً افزایش جمعیت شهری بوده است .  عدم تناسب میان رشد جمعیت و یا افزایش جمعیت شهری و توسعه صنعتی ، یكی از ویژگی های  سا ختاری مهم توسعه نیافته هاست . ویژگی ای كه در ادبیات  توسعه  نیافتگی سال های 60 و 70  میلادی  تحت عنوان هایی چون:  شهر نشینی شتابان ،  پیشی گرفتن شهر نشینی از توسعه صنعتی ، مكروسفالی اوربان و تعابیر دیگری از این قبیل مطرح  شده اند . از این رو،  توجه به رشد جمعیت، پویا ئی ، و سپس نحوه توزیع و توزیع مجدد مداوم آن ، در قالب  جابجایی های جمعیتی در قلمرو ملی را بایستی ازتمام جهات مورد بررسی قرار داد.

در این جا به چند نکته و مسئله اشاره می شود.  اول:  روند رشد گیاهی جمعیت و سپس جابجایی آن در قلمرو ملی  در قالب مهاجرت های عمد تاً از روستا به شهر،  در ایران تا حد زیادی همانند پویایی و نحوه تحقق آن در جوامع توسعه نیافته است . ازآن جمله  كشورهای خاور میانه ، خاور دور ، شمال آفریقا ،  آامریكای مركزی و جنوبی  و یا كلیه كشورهایی كه یا سابقه استعماری داشته و یا اگر مستقیماً به طور كامل مستعمره نبودند اما در نهایت ، در تقسیم كار جهانی به دلایل تاریخی تحت سلطه اقتصادی سیاسی نظام سرمایه داری غرب قرار گرفته اند ، را می توان نام برد .  در اغلب این كشورها وضع به صورتی است كه  تا اوایل قرن گذ شته ، رشد جمعیت ناچیز وكمتر از یك در صد بوده است . در آن دوره رشد جمعیت در ایران حدود  6 /0 در صد و یا كشور برزیل در امریكای جنوبی 7 /0  در صد برآورد شده است .  در این سال ها در اكثر جوامع گفته شده ، در عین حال كه میزان زاد ولد بالاست ، با این حال درمقابل مرگ ومیر به خصوص اطفال ، به سبب فقدان حداقل امكانات بهداشتی وتندرستی نیز بسیار بالا بوده است ،  بنابراین به همین دلیل، رشد جمعیت از در صد بالایی برخوردار نبوده است  .  پس از این سال ها  یا سال های دهه 30 میلادی  به بعد، با بهبود هر چند بسیار محدود شرایط بهداشتی وسایر تغییرو تحولات  مرگ ومیر ، به تدریج  كاهش یافت ، ولی   زاد ولد ، كماكان با در صد بالایی‌،  ادامه داشت . بدین ترتیب باكاهش تدریجی مرگ ومیر ، شتاب رشد جمعیت به آرامی  رو به فزونی  نهاد  تا این كه درسال های میانی دهه 40 میلادی، درصد افزایش جمعیت در برخی از این جوامع ، قریب به 2 درصد درسال بود.  پس از          سال های  پایان جنگ دوم جهانی رشد جمعیت در این كشورها باز هم افزایش یافت و حتی درسال های دهه 50 و 60 قرن بیستم از مرز  3 درصد هم گذشت . به موازات این رشد جمعیت كه سا ل های اوج آن  دهه های 60  و70 میلادی بود ،  شهرنشینی در این جوامع‌ ،‌‌ كه اغلب بیش از 80 در صد جمعیت آن ها  قبل از آن،  روستا نشین بودند ، با در صدی بیش از در صد رشد گیاهی جمعیت ، در جریان بود .

      از دهه 70 میلادی در اكثر این كشورها ( البته با چند سالی اختلاف بایكدیگر) به سبب افزایش شهر نشینی ،  و علاوه بر آن تأثیر كم و بیش  سیاست های مربوط به كنترل و جلوگیری از افزایش جمعیت ،  به تدریج  شتاب رشد جمعیت منفی شد ، چنان كه در صد رشد جمعیت در غالب این جوامع به كمتر از دو در صد درسال كاهش یافت .  اینک در صد رشد جمعیت ،  به عنوان مثال در برزیل 3/1درصد در ایران و تركیه بین 5 /1 تا 2 درصد ، است.  درسایر جوامع توسعه نیافته ، كه ازنظر میزان توسعه با كشور ایران كم وبیش شبیه اند ، وضع به همین منوال است .

 شاید بتوان چنین اذعان کرد که از ابتدای شتابگیری گسترش تهران و یا از شهریور 1320 تا اوایل سال های 40 نیروی محركه گسترش تهران بیشتر و یا عمدتاً حاصل  رشد جمعیت  و در نتیجه جابجایی جمعیت از روستا به شهر است . جابجایی ای كه معمولاً  به علت عدم توسعه و ركود همه جانبه بخش روستایی به وقوع  پیوست . اما ، این جابجایی بیشتر به صورت دفع جمعیت از روستابوده است .  یا  به بیانی دیگر ، در ایران در جابجایی های فوق، امكانات و یا فرضاً مازاد بر انباشتی ، نظیر بسط و توسعه شهرنشینی در غرب ، از روستا به شهر و یا ازبخش كشاورزی به بخش های صنعت وخدمات ، انتقال نیافت و یا حتی وضع مانند كشورهای توسعه نیافته ای كه  اقتصادی مبتنی بر كشت صادراتی داشتند ،  كه عواید حاصله از كشت صادراتی توسط اربابان و صاحبان عواید صادراتی درشهرهای بزرگ بكار گرفته شد ، نیز نبود. در حال حاضر با توجه  به وضعیت اقتصادی ،  اجتماعی وبه ویژه سیاسی ای كه تحت چنین شرایطی به وجود می آید ،  بایستی نحوه  شكل گیری اجزای ساختارهای مختلف شهر را از نظر كمی وكیفی مورد ارزیابی قرار داد . یعنی اگر از روستا امكانا ت چندانی  به شهر انتقال نیافت ، طبیعی است كه ساختار های شهری ، بسیار  محدود ی كه به وجود می آمدند ، ربط چندانی  با تقویت یگانگی شهر با شبكه فضائی استقرارهای شهری و روستایی  كشور، نداشته باشند. بنابراین،  در درون شهرهم روند مداوم  ساختارگیری ، دگرگونی ساختاری ، نه تنها پویایی لازم  را كسب نكرد  ، بلكه به طور مستمر ساختارهای شهری در همه زمینه ها دچار « فوق كاربرد» و یا كاربرد درحد اشباع  بوده اند .  از این رو ، شاید بتوان گفت،  در طی آن سال ها ، چگونگی گسترش شهر ، تابع منافع اقتصادی و سیاسی ای بوده است كه ، قاعد تاً  در چنین وضعیتی  می توانست وجود داشته باشد . به تعبیری دیگر،  وضعیتی كه از یك طرف جمعیت شهر به علت مهاجرت  به مركز افزایش می یافت  و از طرف دیگر  توسعه ای متناسب با نیازهای این جا بجایی ها، به علت تداوم سلطه اقتصادی سیاسی،  به وقوع نمی پیوست .  در طی آن     سال ها،  عمده ترین فعالیتی كه در امرنحوه  شكل گیری گسترش شهر تهران تعیین كننده بود ، به فعالیت  بنگاه های معاملات املاك  ، محدود می گردید.  بنگاه هایی كه ،  بارونق دادن به بازار  تفكیك درحال تقسیم  زمین های بایر و باغات  شرق وغرب و شمال و جنوب تهران بودند.  در واقع و در عمل  گویی شكل گیری و تعیین چگونگی گسترش شهر  به آن ها سپرده شده بود .  هم زمان و همراه با این تغییر وتحولات  به تدریج مشكل  مسكن نیز ، با توجه  به  شرایطی که بیان شد، رونق وسیع خرید وفروش زمین، ( حتی گاهی بدون رؤیت ملك مورد معامله ، زمین های معروف به « ندید»)  در حال شكل گیری  بود. مسئولین امور مربوط به توسعه شهر وتأمین مسكن وسایر تسهیلات  شهری ،  بسیار ناتوان  ، فاقد امكانات لازم بوده و بیشتر به رتق فتق  امور اداری روزمره خود مشغول بودند  تا این که به            چاره اندشی آگاهانه جهت رفع و یا تعد یل مشكلاتی كه روز به روز فزونی می یافت، بپردازند. در اثر فشار هایی كد در بخش مسكن وجود داشت ، به ویژه مسكن كارمندان دولت ، گاه گاهی در سطحی محدود  اقداماتی صورت می گرفت ، از این دسته می توان به : احداث مجموعه هایی نظیر  واحد های مسكونی در محله  چهارصد دستگاه  در شرق تهران و یا بعدها با همان نیت و طرز تفكر مجموعه های دیگری نظیر كوی كن و بهجت آباد و برخی مجموعه های مسكونی های دیگری كه درمناطق غربی و جنوبی تهران ایجاد شدند، اشاره کرد.   درواقع با ادامه همین تفكر و سیاست گذاری ها بود كه درسال های اخیر  شهرهای جدید  ساخته شدند . درآن سال ها علاوه بر احداث محله های مسكونی ،  نظیر چهارصد دستگاه ، چون احداث واحدهای ساخته شده ، همانند احداث شهرهای جدید در سال های اخیر،  همراه بامشكلات و بعضاً عدم استقبال  بود ، دستگاه اجرائی ، به جای ساخت واحد های مسكونی ،  در مواردی مبادرت به تفكیك زمین های بایر اطراف شهر نموده و آن زمین ها را ،  با بهای کمی به كارمندان برخی ادارات دولتی ،  وا گذار نمود  . از آن  جمله  زمین های  یوسف آباد كه در ان زمان به قطعات 200 و400 متری تفكیك شده و از قرار متر مربعی  20 تا 40 ریال به كارمندان ادارات ، به ویژه  وزارت فرهنگ آن زمان ، واگذار شد.

کامل مطالب در این جا



 سه شنبه 1393/11/28  13:58    admin