تبلیغات
دانش بومی
  • تازه ترین مطالب:
آخرین مطالب

نتایج ناشی از تخلیه روستاها

جلال یوسفی

پدیده مهاجرت روستا  شهری، یك پدیده  اجتماعی  اقتصادی است كه نتیجه مجموعه ای پیچیده از عوامل اجتماعی روان شناختی، اقتصادی و سیاسی است. فرایند مهاجرت روستا- شهری ، نتایج مثبت و منفی متعددی در پی خواهد داشت که این گفتار کوتاه، به دلیل محدودیت موضوعی،  صرفاً به نتایج منفی آن به ویژه بررسی این آثار در روستاها می پردازد. فرایند مهاجرت نه تنها بر حجم و رشد جمعیت یك جامعه تأثیر می گذارد، بلكه تغییراتی قابل ملاحظه در ساخت و توزیع جمعیت ایجاد می كند.

مهاجرت های روستا- شهری باعث افزایش تعداد مردان جوان در شهرهای بزرگ شده و تعادل نسبت مردان و زنان را در دو منطقه شهری و روستایی بر هم زده است. با توجه به اینكه جوانان بیشتر از هر گروه سنی دیگر تن به مهاجرت می دهند، این موضوع در بلند مدت برای جوامع روستایی حائز اهمیت خواهد بود، چراكه با مهاجرت آنان، تولید نسل در جوامع روستایی كاهش می یابد و به دنبال آن جمعیت پویا در روستاها كاهش می یابد و تولید محصول و اقتصاد رو ستایی نیز كاسته می شود و همچنین از نظر اجتماعی و فرهنگی نیز روستاها دچار ایستایی می شوند.

امروزه با توجه به این كه سهم جمعیت شهری و روستایی برعكس شده است و نسبت قابل توجهی از جمعیت شهرها را مهاجرین روستایی تشكیل می دهند ، می توان به اهمیت موضوع مهاجرت های روستا - شهری پی برد، یعنی مهاجرت جمعیتی كه تا سه دهه قبل جزء جمعیت مولّد كشور به حساب می آمدند، اكنون به صورت خیل عظیم افراد مشغول به كار هستند یا در مشاغل كاذبی مانند دست فروشی و واسطه گری مشغول می باشند. هم چنین ، وقتی فرهنگ های مختلف با آداب و رسوم و هنجارهای متفاوت از نقاط مختلف در یك نقطه جمع شود و انواع هنجارها حاكم باشد، در نتیجه هر فرد یا گروه به یك نوع هنجار رفتار می كند و هنگامی كه اشخاص محیط شان عوض شود، دیگر هیچ احساسی نسبت به پایبندی به اصول و هنجارها در خود حس نمی كنند و در نتیجه هرج و مرج و آشفتگی رخ می دهد. نتیجه نهایی مهاجرت از روستا به شهر و از بخش تولید به بخش خدمات، رشد مسائل آنومیك(نابهنجار) در جامعه است.

پرداختن به پیامدهای مهاجرت جوانان به صورت جداگانه به مناطق شهری یا روستایی كاری خطا است، بنابراین، پیامدها در مبدأ و مقصد باید بررسی شود كه ممكن است در مبدأ آثاری مثبت بر جای بگذارد، اما در مقصد آثار و عواقب آن ضرورتاً مثبت نخواهد بود. اما در این جا ( همچنان که پیشتر اشاره شد) جهت شناخت پیامدهای مهاجرت های روستا- شهری در بعد منفی آن ، در عرصه های گوناگون بررسی می گردد.

  پیامدهای اقتصادی [1]

 جوانان روستایی با مشاهده تفاوت درآمدی در شهر و روستا و كمبود درآمدهای مالی خود كه جوابگوی نیازهای اصلی و ضروری آ نها نیست، دست به مهاجرت می زنند. آنان برای كسب درآمد بیشتر و رسیدن به آرزوهای خویش، راه شهرها را در پیش می گیرند.شاید مهاجران در شهرها با شغل های واسطه گری یا خدماتی و دست فروشی بتوانند به درآمدی چند برابر روستا دست پیدا كنند و از كارهای سخت و طاقت فرسای كشاورزی نیز آسوده شوند، اما بدون تردید، این عامل مؤثر در مهاجرت پیامدهایی در مبدأ و مقصد برجای می گذارد. مهاجرت جوانان پیامدهای اقتصادی زیادی در روستاها به جا خواهد گذاشت كه مهمترین آن ركود اقتصاد كشاورزی و دامداری در روستا و كاهش تولید و بهره برداری روستایی است. با توجه به این كه جوانان بیشترین گروه مهاجرین روستا را تشكیل می دهند، كسانی كه در روستا به جا می مانند، پیرمردها و پیرزن هایی اند كه توان چندانی برای كشاورزی گسترده ندارند و بیشتر به اقتصاد معیشتی[2] روی می آورند و به اندازه نیاز سالانه كشت خواهند نمود، که این موضوع در كل كشور به ركود كشاورزی و افزایش واردات محصولات كشاورزی و خروج ارز منتهی خواهد شد و از طرفی پیامد منفی این نوع مهاجر ت ها در شهر ها را می توان به صورت گسترش بخش غیر رسمی اقتصاد و افزایش شغل های كاذب و انگلی و كارهای غیرتولیدی چون دست فروشی، سیگار فروشی و سایرمشاغل کاذب دیگر برشمرد. با توجه به این كه جوانان مهاجر از روستا فاقد مهارت هستند ، در شهرها نمی توانند جذب بازار كار رسمی شوند، زیرا در آن جا قدرت چانه زنی[3] ندارند ، از این رو، بی ثباتی شغلی بیشتر مهاجران را تهدید می کند.از سوی دیگر در روستاها،   مردم روستایی( روستاهای ساکن و عشایری)  بر اساس شیوه معیشت خود از  هزاران  هكتار مرتع جهت دام خود استفاده  می نماید و این منبع مرتعی را به ارزش افزوده و تولیدات دامی و كشاورزی تبدیل می كنند.ترک این مناطق ضمن از بین رفتن بخش زیادی از عوامل اقتصادی منجر به بی صاحب ماندن و در معرض خطر قرار گرفتن این عرصه خدادادی خواهد شد.هم چنین،جمعیت عشایری و روستایی، ایران با داشتن میلیون ها واحد رأس،تولید صدها هزار قطعه صنایع دستی و انواع دیگر تولیدات زراعی و دامی جزء مؤلدترین بخش جامعه محسوب   می شوند،  ونیز این مناطق و قلمروها ،جزء فضاهایی است كه مناظر و چشم انداز طبیعی بسیار زیبایی دارد كه می تواند زمینه ای برای جذب گردشگران داخلی و خارجی بوده  و از جهات گوناگون برای كشور مفید باشند.ترک این مناطق  دست مدیران کشور را از عرصه اقتصادی موجود در این جاها کوتاه خواهد کرد.

یکی دیگر از پیامدهای اقتصادی در حقیقت زیانبار تخلیه روستا ها و مناطق عشایری رها شدن میلیون ها هکتار زمین دیم و گاه قابل تبدیل به آبی شدن در این مناطق است.با همه اهمیتی که کشاورزی برای کشور دارد اما ، بسیاری از این زمین ها بلاصاحب مانده و یا ( همان طور که اشاره شد) بر روی آن ها عملیات کشاورزی صورت نمی گیرد.

از بین رفتن چشمه ها، آبگیرها، قنات ها، سیل بندها، هوتک ها، بند سارها و آب انبارها نیز از دیگر آثار و پیامدهای منفی تخلیه مناطق روستایی است که نباید فراموش کرد، میلیون ها لیتر آب سطح الارضی و تحت الارضی از دسترس ما برای استفاده خارج شده اند.

  پیامدهای اجتماعی[4]

یكی از تفاوت های محیط شهری نسبت به محیط روستایی، اختلاف زیاد خدمات شهری مانند بهداشت، درمان، آموزش و تأسیساتی مانند آب، برق، گاز، مراكز تفریحی و غیره است. بدیهی است روند مهاجرت ها روستا  شهری عمدتاً تحت تأثیر امكانات زیستی و رفاهی در روستاها و جاذبه های اجتماعی  فرهنگی و اقتصادی شهرهاست، و در مواردی سیاستگذاری های نادرست آن را تشدید می كند. در واقع بعد از عامل اقتصادی، عامل اجتماعی و نداشتن امكانات رفاهی نظیر: بهداشت ودرمان، سواد و تحصیلات، تغذیه مناسب و ... از عوامل مؤثر در مهاجرت های     روستا- شهری  است ، با توجه به این كه جوانان، گروه اصلی مهاجران هستند، پیامدهای اجتماعی مهاجرت آنان به صورتی حادتر نمود خواهد یافت، چراكه روحیه تنوع طلبی جوان از طرفی و هویت طلبی از طرف دیگر، پیامدهای اجتماعی را تشدید خواهد كرد . وقتی جوان روستایی به شهر می آید در اثر همنشینی و رفت آمد با شهروندان آگاهی او افزایش یافته و جوان از حقوق و مطالبات خود آگاه شده و همین آگاهی منجر به بی اعتمادی و عدم پایبندی به تعهدات شهروندی و حتی در مواردی خرابكاری شده است . از طرف دیگر با جدا شدن جوان از خانواده، حامی خود را (كه والدین هستند) از دست می دهد و با توجه به عدم نظارت والدین بر اعمال او و كاهش اقتدار والدین جوان ، پیامد های حاد اجتماعی بروز خواهد كرد.

 همچنین با وجود خرده فرهنگ های[5] متفاوت در داخل اجتماعات شهری و ضعف اعتقادات و كنترل های غیر رسمی، انحرافات اجتماعی [6] افزایش خواهد یافت.

بررسی ها نشان می دهد كه پیامدهای اجتماعی - فرهنگی مهاجرت بسیار بیشتر خواهد بود و دارای پیامدهای متعددی است. جوانان با فرار از هنجارهای سنتی[7] موجود در روستا می خواهند كه به استقلال فردی و آزادی انتخاب برسند و از تنهایی و انزوای اجتماعی[8] در محیط های روستایی همراه با كار فیزیكی سخت و مداوم رهایی یابند و جهت یافتن منزلت اجتماعی[9] و كسب احترام و تفریحات محرك، شهرها را انتخاب می کنند. اما تحقیقات نشان می دهد ، این نوع  مهاجر ت ها پیامدهای منفی اجتماعی ای برای جوانان و شهرها به همراه خواهد داشت ، از جمله می توان به: فقدان یكپارچگی اجتماعی[10] و گسترش ناهنجاری های اجتماعی در شهرها اشاره كرد. مهاجرت جوانان از روستا به شهر، باعث برهم خوردن ساختار جمعیتی در شهرها و روستاها شده و تركیب سنی و جنسی جمعیت را از تعادل خارج كرده است، از سویی دیگر سالخورده سازی روستاها باعث شده كه امكان ازدواج دختران در روستا از بین برود.

تفاوت بین نسلی در روستاها باعث ایجاد شكاف بین والدین و جوان شده ، به طوری كه جوان محیط روستا را دارای هنجارها و مراسم سنتی می بیند و بر ضد آن شورش كرده، دست به مهاجرت می زند و در این بین قطع ارتباط با خانواده و از دست دادن حامی خود باعث گرایش جوان به سمت اعتیاد، فساد اخلاقی، دزدی، سرقت و مزاحمت های ناموسی و ... می شود یا در شهر احساس غریبه بودن و بیگانگی می كند و به نزوای اجتماعی گرایش می یابد.مهم تر از همه افرادی که روزگاری را در ایل و روستا با عرف و سنت ها و ارزش ها[11] و هنجارهای سنتی گذرانده اند، هضم شدن در شهر و قوانین دست و پا گیر برایشان مشکل خواهد بود، بنابراین ، دچار از خودبیگانگی[12] شده و ضربات روحی خلل ناپذیری بر آنان وارد می گردد. بی ارتباط نیست که همیشه مردم ما از « خوبی در گذشته » یاد می کنند و از« حال » شکایت دارند.

 

 

  پیامدهای فرهنگی

  نظریه فرهنگی[13]، مهاجرت را به عنوان یك تطبیق اجتماعی[14] در پاسخ به نیازهای اجتماعی، اقتصادی تحولات فرهنگی جریان تغییرات جمعیتی ناشی و در سطح ملی و محلی پدید می آید ، می داند. نارسایی های موجود در نظام آموزشی روستایی از جمله عوامل مؤثر در تشویق آنان به مهاجرت به شهرها است. تحصیلات جوان روستایی نیز خود از جمله عوامل فرهنگی مؤثر در مهاجرت است و افزایش فاصله فرهنگی بین شهر و روستا بر نرخ مهاجرت می افزاید.[15]با توجه به اینكه اكثریت جمعیت كشورمان را جوانان تشكیل می دهند و عمده ترین مسئله جوامع دارای جمعیت جوان مسائل فرهنگی[16] است، وقتی جوانان روستایی جهت ادامه تحصیل، گذراندن خدمت سربازی و جستجوی كار و شغل بهتر به شهرها می روند، تعارض فرهنگی در او ایجاد  شده و مشكلات حادتر می شود.جوانان وقتی در معرض انواع كانا ل های ارتباطی و شبكه های جهانی به راحتی با سبك های زندگی كشورهای دیگر با خبر می شوند و خود را مقایسه می كنند آن ها اگر فرصتی جهت پیشرفت نداشته باشند ، در معرض انواع آسیب ها قرار می گیرند و اگر عتماد به نفس آن ها كاهش یابد، برای فراموش كردن موقعیت خود به دام اعتیاد افتاده یا جذب فرهنگ بیگانه می شوند. از پیامدهای فرهنگی منفی مهاجرت می توان چنین بیان نمود كه در اثر مهاجرت جوانان ، نقش خانواده در انتقال مبانی ارزشی و دینی و ملی به فرزندان كاهش می یابد و جامعه انتقال وظایف تربیتی را برعهده می گیرد و با توجه به این كه هویت فردی در مرد و زن جوان هنوز شكل نگرفته است، زمینه ها و بستر تعارضات و نیز نفوذ فرهنگ بیگانه به هویت دینی و ملی جوانان ایجاد شده و در صورت ضعف بنیادهای مذهبی جوانی و عدم شكل گیری هویت فردی تأثیرپذیری جوان، الگوهای ضد فرهنگ و دینی تقویت شده و این مرحله آغازین گسترش مشكلات اخلاقی، فساد و بی بندوباری و فحشا در شهرها و جوانان خواهد بود. یکی از عمده گروه های مهاجربه شهرها در کشور عشایر کوچ رو و نیز روستاهای عشایری است. عشایر ایران حافظان و حاملان ارزش ها و میراث فرهنگی اصیل ایران زمین می باشند.ایلات و طوائف ایران مجموعه ای گسترده هستند كه در گستره وسیعی از كشور پراكنده شده اندكه می توانند مجموعه گوناگونی از بقایای سنن،عادات،آئین ها،مناسك،عادات و ارزش های  ملی،دینی،اجتماعی،فرهنگی و رفتارهای پسندیده را در مناطق عشایری مشاهده كرد.نکته قابل توجه در برخی از مناطق مهاجر پذیر که لازم است به صورت شفاف تر بدان اشاره کرد این است که مهاجرین به دلیل تضاد عرف ، سنن وارزش ها و نیز بی کاری در منطقه جدید و داشتن فرصت بیشتر ، در مراودات با مردم مهاجر پذیر، در همنشینی ها گاه صحبتشان به دل هم نمی نشیند و این امر با توجه به تضادهای موجود ونیز پنداشتن مهاجرین توسط مردم بومی به عنوان افرادی که خود را بر آنان تحمیل کرده اند، موجب درگیری هایی گاه بسیار خونبار شده است.

 پیامدهای امنیتی

حدود 60% از قلمروهای کشورمراتعی  است که در مناطق دور از دسترس، حاشیه های مرزها و مناطق استراتژیك نظامی و امنیتی قرار دارند. مستقر شدن ایلات و عشایر در این مناطق هزینه های محافظت و پاسداری از مرزها را كاهش داده و مانع تحمیل مسائل امنیتی به كشور می شود. از طرف دیگر خالی شدن روستاها منجر به نا امن شدن فاصله بین مکان ها خواهد شد.این امر می تواند منجر به ایجاد جایگاهی برای افراد شرور، دزدان و سایر افراد از این قماش گردد.

پیامدهای زبیست محیطی

شواهد و بررسی ها نشان می دهد  که تخلیه روستاها و تخریب نظر زیست محیطی ارتباط تنگا تنگی با هم دارند.در دوران گذشته برداشت از جنگل ها و مراتع بر اساس مقررات و عرف و سنت بود که در یک سیستم خاص بهره برداری و با تقسیم کاری خاص صورت می گرفت به طوری که ضمن برداشت از این منابع ، تلاش هایی نیز برای احیاء و نیز جلوگیری از تخریب آن ها به عمل می آمد. با تخلیه روستا ها و تغییر سبک زندگی نه تنها این منابع غنی به حال خود رها شدند و در این راستا مورد تهاجم افراد متعدد و نیز دام ها به صورت غیر معمول قرار گرفتند بلکه با از بین رفتم مقررات معمول در دوران گذشته، نحوه هر نوع برداشت نیز به صورت غیر پایدار بوده که خسارات جبران ناپذیری به محیط زیست وارد شده است. هم چنین گردشگران طبیعی با رها کردن زباله ها، به ویژه پس مانده های تجدید ناپذیر از یک سو و وارد آوردن ضربات بر طبیعت از سوی دیگر می شوند. آتش سوزی بی امان و غیر قابل تحملی که سالانه صدها هزار هکتار و گاه میلیون ها هکتار را به کام خود می برد، نیز از آثار خالی شدن روستاها و مناطق عشایری است .از بین بردن حیوانات و پرندگان وحشی توسط سود جویان، آسیب رساندن سیل به محیط زیست به دلیل بهره برداری بی رویه از منابع طبیعی (به دلیل نداشتن صاحب دلسوزو نیز نبود افراد مرتبط در منطقه)، بهره برداری بی رویه و غیره از دیگر پی آمدهای زیانبار تخلیه روستاهاست.

سایرپیامدها

دام های عشایر به عنوان منابع ژنتیكی بومی اصیل دام كشور كه با شرایط محیطی مناطق مختلف سازگار است،باید پشتیبانی و محافظت شوند.با تخلیه روستاها و نیز از بین رفتن سبک زندگی و تغییر آن، این منبع اصیل در شرف نابودی است.

به ورطه فراموشی افتادن عناصر فرهنگی و دانش بومی از جمله عناصر ادبیات شفاهی ، زبان و سایر عناصر فرهنگی (که در بعد فرهنگی نیز به صورت کوتاه اشاره شد) از پیامدهای بسیار زیانبار تخلیه روستاها ست. این فراموشی به تدریج موجب سخت شدن انتقال دانش بومی به نسل جدید خواهد بود.

بنابراین، به طور کلی می توان گفت، هر چند مهاجرت ها در جای خود( که در این جا بدان ها اشاره نگردید) دارای ابعادی مثبت نیز می باشند و گاه اجتناب ناپذیر و هم چنین ضروری اند، اما این امر آن جا کار را سخت تر می کند که علاوه بر ایجاد عدم تعادل در ساختارهای جامعه موجب تخلیه روستاها می گردد.تخلیه روستاها و مناطق عشایری و افزایش روز به روز بر تعداد شهرها عملاً دو شیو زیست( عشیره ای و روستایی) را از فرهنگ کشور ما حذف خواهدد کرد و در آینده نزدیک این امر موجب خسارات جبران ناپذیری در همه ابعاد زندگی خواهد شد.بنابراین مصلحیت توسعه روستایی و آنان که دستی بر آتش برنامه ریزی دارند باید به این موارد توجه ویژه ای بنمایند.

 

 



[1]. Economic consequences

[2]. Subsistence economy

[3]. Bargaining power  

[4]. Social consequences

[5]. Subcultures

[6]. Social deviations

[7]. Traditional norms

[8]. Social isolation

[9].Social Prestige

[10]. Lack of social integration

[11]. Values

[12]. Alienation

[13]. Cultural Theory  

[14]. Social adaptation

[15] . این به معنی این نیست که تحصیلات از روستاها برداشته شود، بلکه به این معنی است که بایستی برای ایجاد اشتغال متناسب با تحصیلات در روستا ها ، تدبیری اندیشه شود.

[16].Cultural promlems